Takime që i shkruan vetëm jeta

Një bisedë me Liljana Ristanin për artin, humbjen dhe forcën për të vazhduar

Ka takime që nuk i planifikon jeta… ajo thjesht t'i dhuron.

"Ndonjëherë Zoti nuk na dërgon përgjigje, por njerëz. Ata shfaqen krejt papritur dhe, pa e kuptuar, bëhen pjesë e historisë sonë. Prandaj ia vlen t'i mirëpresim surprizat e jetës; shpesh, pikërisht aty fshihet dhurata më e bukur që nuk e kishim guxuar as ta ëndërronim."

Një vit më parë, teksa nxitoja të merrja kafen e mëngjesit, përpara se të shkoja, si çdo të martë, në takimin e grupit Meshan Cini for Graceful Aging, dy zonja, njëra më e hijshme se tjetra, më buzëqeshën dhe më përshëndetën.

I pyeta nëse njiheshim.

— Jo, — më thanë. — Thjesht veshja jote na bëri të mendojmë se je shqiptare.

Mjaftuan vetëm ato pak minuta për të kuptuar se ishin njerëz të veçantë. Kishin një finesë që nuk vinte vetëm nga pamja, por nga mënyra si flisnin, si buzëqeshnin dhe si të bënin të ndiheshe menjëherë pranë tyre.

Mësova se ishin motra, gjirokastrite. Kishin ardhur nga Greqia për të vizituar vëllain dhe, të shtyra nga malli, po pinin një kafe në vendin ku dikur uleshin prindërit e tyre, tashmë të ndjerë.

Nuk e di çfarë më shtyu, por me spontanitet u thashë:

— Po sikur të vini me mua në aktivitet?

— Me kënaqësi! — u përgjigjën pa u menduar.

Hipëm në makinë si të njiheshim prej vitesh. Rruga kaloi mes të qeshurash dhe bisedash, ndërsa unë nuk hiqja dot nga mendja një ndjesi të çuditshme.

Liljana më ngjante me dikë.

Shumë.

Por nuk arrija të kuptoja me kë.

U takuam përsëri. Këtë herë me to ishte edhe nusja e vëllait, Alketa, një grua po aq e ngrohtë dhe fisnike. Kur fliste për vjehrrit e saj, sytë i mbusheshin me lot. Dukej qartë se dashuria në atë familje ishte diçka e rrallë.

Përsëri kaluam orë të tëra bashkë.

Përsëri mbeta me të njëjtën pyetje.

Pse më dukej Liljana kaq e njohur?

Vetëm pasi u larguan mora përgjigjen.

Isha ulur në këndin tim të zakonshëm, aty ku mbaj disa fotografi të dashura. Sytë më ranë mbi një fotografi të mamit tim, bërë në Spitalin e Vlorës, rreth të dyzetave.

Në atë çast gjithçka u bë e qartë.

Nuk ishin tiparet e fytyrës.

Ishte eleganca. Mënyra si qëndronte. Flokët. Qetësia në të folur.

Madje edhe ditëlindjet i ndanin vetëm tetë ditë. Të dyja kishin lindur në të njëjtin qytet.

Liljana ishte artiste.

Edhe mamaja ime kishte lindur artiste, megjithëse jeta nuk i dha mundësinë ta jetonte atë ëndërr.

Ia dërgova fotografinë Liljanës.

"Tani e kuptoj pse të ndjej kaq pranë," i shkrova.

Edhe ajo u emocionua. Lamë të pinim një kafe para se të kthehej në Greqi.

Gjatë bisedës i thashë me shaka:

— Kur të bëj filmin për jetën e mamit tim, rolin e saj në këtë moshë do ta luash ti.

Ajo qeshi.

Por këtë herë qeshi ndryshe.

Mamaja ime qeshte gjithmonë me buzët paksa të mbyllura. Edhe Liljanën kështu e kisha parë gjithmonë.

Këtë herë, për herë të parë, qeshi me gjithë zemër.

Dhe unë mbeta pa frymë.

Mishi m'u rrëqeth.

E pyeta me zë që mezi dëgjohej:

— Liljana... ke dhëmb floriri?

— Po.

Hapa menjëherë telefonin. Mes mijëra fotografive kërkova një të vetme.

Dhe, sikur dikush ta kishte vendosur enkas për mua, fotografia e parë që u hap ishte pikërisht ajo.

Mamaja ime.

Me buzëqeshjen e saj të lehtë.

Dhe me dhëmbin e floririt që shkëlqente.

Poshtë fotografisë lexohej një emër.

Studio Ristani.

Ngrita sytë.

— Më thuaj edhe një herë mbiemrin.

— Ristani.

Asnjëra nuk foli.

Lotët flisnin më shumë se fjalët.

Vendosëm ta mbanim këtë histori vetëm për vete. Jo sepse nuk donim ta tregonim, por sepse kishim frikë se askush nuk do ta besonte.

Pak javë më vonë mora lajmin se Liljana ishte shtruar në spital.

U trondita.

Megjithatë, diku brenda vetes isha e bindur se ajo do ta fitonte këtë betejë.

Dhe ashtu ndodhi.

Sot, kur e shoh përsëri në skenë, të buzëqeshur, elegante dhe plot jetë, e kuptoj edhe më shumë përgjigjen që më dha kur e pyeta se çfarë e kishte mbajtur kaq të fortë.

— Arti, — më tha. — Përveç familjes, ishte arti që më shpëtoi.

Atëherë i kërkova një intervistë.

Me modesti më tha:

— Po çfarë kam unë për të treguar?

Unë buzëqesha.

Sepse e dija se kishte shumë.

Kishte historinë e një gruaje që, në një kohë shumë të shkurtër, u përball me rrebeshe të njëpasnjëshme dhe, nëpërmjet artit, tejkaloi dhimbjen dhe frikën.

Arti si forcë shëruese: Bisedë me Liljana Ristanin

Eda: Liljana, së pari dua të të falënderoj që pranove ftesën time për këtë bashkëbisedim. Tema që kemi zgjedhur është arti si forcë shëruese dhe mënyra se si ai na ndihmon të përballojmë sfidat e jetës. Si e sheh ti këtë lidhje?

Liljana: Faleminderit, e dashur Eda, për ftesën. Njëkohësisht, dua të të përgëzoj për mënyrën se si e ke trajtuar këtë temë, sa vizionare aq edhe shumëdimensionale.

Unë vij nga fusha e artit skenik dhe, sipas bindjes sime, arti është jetë dhe jeta është art.

Jeta ka një spektër shumë të gjerë situatash me të cilat na përball. Edhe arti po ashtu. Sa herë e gjejmë veten para ekranit ose në teatër duke thënë: "Sikur të ketë marrë historinë time!" Ose, përballë një ngjarjeje të rëndë, themi: "Tamam skenar filmi!"

Në pamje të parë duket sikur jeta dhe arti janë dy botë të ndara, por në të vërtetë ato ushqejnë dhe ndihmojnë njëra-tjetrën.

Eda: Çfarë do të thotë kjo në praktikë?

Liljana: Në skenë apo në film, aktori dhe regjisori e dinë fundin e historisë. Ata e njohin zgjidhjen dhe duhet ta përcjellin atë te publiku.

Në jetën reale ndodh krejt e kundërta. Përballemi me situata të papritura, të pakuptueshme, pa dritë në fund të tunelit. Pikërisht atëherë fillon beteja më e madhe me veten.

Eda: Ti vetë ke kaluar disa sprova të vështira. Si filloi kjo periudhë?

Liljana: Deri para pesë vitesh kisha një jetë familjare dhe profesionale të qetë e të lumtur. Kisha krijuar, pa mburrje, një familje model. Bashkë me bashkëshortin tim, profesor Frengjishteje, rritëm dy fëmijë të mrekullueshëm, të arsimuar dhe me vlera. Na bënë edhe gjyshër të një mbese dhe një nipi.

Por askush nuk e di se kur ndryshon rrjedha e jetës.

Brenda 20 ditësh bashkëshorti im u sëmur dhe ndërroi jetë. Jeta jonë mori një kthesë të papritur. Fëmijët m'u gjendën pranë, por më pas mbeta vetëm. Ju përkushtova profesionit për të mënjanuar sadopak dhimbjen.

Pa kaluar dy vjet, gjashtë muaj larg njëri-tjetrit, më ndërruan jetë të dy prindërit. Pas tre vitesh iu nënshtrova edhe një ndërhyrjeje kirurgjikale.

Ishin vite shumë të vështira. Por gruas i është besuar misioni më fisnik, sjellja në jetë e një fëmije, mes dhimbjesh e vështirësish. A ka gjë më madhështore? Atëherë si mos të gjeja forcë?

Poezia e Kipling “Ne mundesh” u bë motivi im:

Në i detyrofsh dot muskul, nerv e puls e zemërtë të shërbejnë edhe kur gjithçka duket e kotë,e të qëndrosh kur s’ke asgjë më veç vullnetit,që vetëm fjalën “Qëndro!” gjithmonë të thonë…

Në mundsh t’i mbushësh ti minutat aq të rëndame vepra që peshojnë,dije dhe mos kij asnjë dyshim,se jotja do të jetë Bota, me ç’ka brenda…

Eda: A ka pasur momente kur ke pyetur veten: "Pse mua?"

Liljana: Jo. Asnjëherë.

Jam rritur me bindjen se ajo që ka ndodhur nuk mund të ndryshohet. Pyetja që i kam bërë vetes ka qenë gjithmonë: "Çfarë duhet të bëj tani?"

Nga sporti kam mësuar një shprehje që më ka shoqëruar gjithë jetën:

"Të biesh, ngrihu dhe ec."

Kjo është bërë filozofia ime e jetës.

Eda: Çfarë të ndihmoi të mos dorëzoheshe?

Liljana: Para së gjithash, familja ime.

Fëmijët, miqtë dhe njerëzit e afërt nuk më lanë asnjëherë vetëm.

Por ishte edhe arti.

Çdo ditë u afrova edhe më shumë me të. Lexova më shumë, shkrova më shumë, jetova më shumë me poezinë.

Arti nuk ta heq dhimbjen.

Por të ndihmon ta mbash.

Ta kuptosh.

Madje, ta shndërrosh në forcë.

Eda: Pra, arti mund të shërojë?

Liljana: Nuk e di nëse fjala e duhur është "shëron".

Mendoj se arti të jep frymë.

Të jep arsye për t'u zgjuar në mëngjes.

Të rikthen besimin se ende ke diçka për të dhënë.

Kur krijon ose kur interpreton, nuk je vetëm.

Dhimbja nuk zhduket, por nuk të sundon më.

Eda: Çfarë do t'u thoje grave që po kalojnë periudha të vështira?

Liljana: Do t'u thosha të mos dorëzohen.

Gruaja ka një forcë të jashtëzakonshme, ndonjëherë më të madhe sesa e di vetë.

Jeta nuk premton ditë pa stuhi.

Por çdo stuhi kalon.

Mos prisni që dikush tjetër t'ju shpëtojë.

Shpëtimtari më i madh banon brenda nesh.

Ne duhet vetëm ta zgjojmë.

Plagët nuk zhduken.

Ato shndërrohen në forcë.

Prandaj, le ta duam jetën me gjithë sfidat e saj.

Le ta falënderojmë Zotin për çdo ditë që na dhuron.

Dhe të ecim përpara me besim, me dashuri dhe me shpresë.

Dua ta mbyll me një poezi të dashur për mua, të Alda Merinit.

Buzëqesh, grua

Buzëqesh, grua,

edhe kur loti të rrëshqet në heshtje.

Buzëqesh,

sepse buzëqeshja jote

është drita e shtëpisë,

forca e fëmijëve,

shpresa e së nesërmes.

Mos e lër dhimbjen

të të marrë gjithçka.

Mbaje kokën lart,

edhe kur rruga bëhet e vështirë.

Jeta nuk të premton

ditë pa stuhi,

por të mëson

se pas çdo stuhie

vjen kthjellimi.

Prandaj,

buzëqesh, grua,

jo sepse nuk ke vuajtur,

por sepse ke zgjedhur

të jetosh,

të luftosh

dhe të duash.

Në fund të këtij bashkëbisedimi mbetet një mesazh i fuqishëm: jeta nuk na premton se do të jemi pa dhimbje, por na jep forcën për ta përballuar atë.

Historia e Liljanës na kujton se arti nuk i fshin plagët, por na ndihmon t’i kthejmë ato në forcë, krijim dhe shpresë.

Faleminderit, Liljana, për këtë rrëfim të ndjerë dhe për dritën që solle përmes historisë tënde.